Üretmek zor. Ama atıksız üretmek, daha da zor.

Üretim özünde kirli bir süreç. Çünkü bir şey üretirken, hiçbir zaman sadece ürettiğiniz ürünü üretmiyorsunuz. Mutlaka yanında bazı başka çıktılar, yan ürünler ve atıklar da üremek durumundasınız. Üretimin çıkmazı da zaten burada: Bir şey üretmek zor, ama sadece o şeyi üretmek daha da zor. Yani hiç atık üretmeden, %100 verimlilikle bir ürün elde etmek için, süreçlerimizi ve yaklaşımlarımızı sil baştan ele almamızı gerektirebiliyor. Özet olarak üretmek zor, ama temiz üretmek daha da zor diyebiliriz.

Temiz üretim, kaynak verimliliği ve çevreye verilen zararın azaltılması adına gösterdiğimiz gayretleri tanımlayan bir düşünce. Özünde üretimin sürdürülebilir olmasını tarif eden bu düşüncenin temel yapı taşlarından bir tanesi, sorunların kaynağında çözülmesine dayanıyor. Bir sorunla iki şekilde mücadele edebilirsiniz: Sorunun kaynağıyla ya da sonuçlarıyla. Sonuçlarla kavga etmek yerine direkt sorunun kaynağında çözülmesini savunması, temiz üretime dair anlamamız gereken önemli noktalardan bir tanesi.

Temiz üretim düşüncesine göre sorunlar ortaya çıktıktan sonra çözmek için para, zaman ve enerji harcamak doğru bir yaklaşım değil. Doğru olan, bu sorunları kaynağında çözmemizi sağlayacak sistemleri doğru bir şekilde tasarlamak için gayret göstermek. Örneğin kirlilik kontrolünü ele alalım: Sorun oluştuktan sonra, yani kirlilik ortaya çıktıktan sonra bu kirliliği ortadan kaldırmak için para akıtmak yerine, temiz üretim önlemlerini baştan yerleştirerek önemli ölçüde atığın oluşması engellenebilir ve ciddi miktarda tasarruflar sağlanabilir.

Temiz üretim, ülkemizde ilk kez 1999 yılında TUBİTAK tarafından gündeme getirildi ve 2013 senesinde Ulusal Temiz Üretim Merkesi (UTÜM) TUBİTAK bünyesinde faaliyete başladı. Temiz üretim gibi konular sanayiciler tarafından maalesef çok doğru bir şekilde anlaşılmıyor. Genellikle bir maliyet kalemi olarak algılanan temiz üretim, doğru bir şekilde uygulandığında enerji tasarrufu ve atık yönetimi sayesinde işletmelerin verim elde etmesini sağlayan bir etkene dönüşebilir:

İçerik olarak temiz üretim düşüncesine yakın olsa da, ekoverimlilik kavramı ile zaman zaman karıştırıldıklarını görebiliyoruz. Ekoverimlilik, adından da anlaşılabileceği gibi verimliliğe odaklanır: Yani daha az enerji ve doğal kaynak kullanarak üretim yapılmasını teşvik eder. Temiz üretim ise atık problemini kaynağında çözerek, üretim süreçlerinin insan ve çevre üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmayı hedefler. Eğer konu hakkında biraz daha bilgi edinmek isterseniz, temiz üretimle ilgili uygulama örneklerine aşağıdaki bağlantılar üzerinden ulaşabilirsiniz.

  • Sanayide temiz üretim ve ekoverimlilik: Örnek uygulamalar (Ekoverimlilik.org – pdf dokümanı).
  • Sürdürülebilir üretim ve tüketim yayınları II: Temiz üretim (Rec.org.tr – pdf dokümanı).
  • Temiz üretim nedir? (Byrkimya.com)
  • Temiz üretim. (Wwf.org.tr)